مقـدمـه:
کلام در باب آیه شریفه سوره جمعه و دلالت آن بر نماز جمعه بود. احتمالات کلمه «ذکر ﷲ» را مطرح نمودیم و یک احتمال هم این است که برخی «ذکر ﷲ» در آیه را خطبه نماز جمعه تفسیر نموده‌اند.

شأن نزول آیات انتهایی سوره جمعه: سه آیه‌ی انتهایی سوره جمعه با هم نازل شده است و بدین شرح است:

﴿يَأَيهُّا الَّذِينَ ءَامَنُواْ إِذَا نُودِىَ لِلصَّلَوةِ مِن يَوْمِ الْجُمُعَةِ فَاسْعَوْاْ إِلىَ‌ ذِكْرِ اللَّهِ وَ ذَرُواْ الْبَيْعَ ذَالِكُمْ خَيرٌْ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ(۹)[۱] فَإِذَا قُضِيَتِ الصَّلَوةُ فَانتَشِرُواْ فىِ الْأَرْضِ وَ ابْتَغُواْ مِن فَضْلِ اللَّهِ وَ اذْكُرُواْ اللَّهَ كَثِيرًا لَّعَلَّكمُ‌ْ تُفْلِحُونَ(۱۰)[۲] وَ إِذَا رَأَوْاْ تجَِرَةً أَوْ لهَْوًا انفَضُّواْ إِلَيهَْا وَ تَرَكُوكَ قَائمًا قُلْ مَا عِندَ اللَّهِ خَيرٌْ مِّنَ اللَّهْوِ وَ مِنَ التِّجَارَةِ وَ اللَّهُ خَيرُْ الرَّازِقِينَ(۱۱)﴾[۳]

در شان نزول آیات فوق، روايات وارده از ائمه اهل بيت(علیهم السلام) و از طرق اهل سنت متفقند در اينكه كاروانى از تجار وارد مدينه شد، و آن روز روز جمعه بود، و مردم در نماز جمعه شركت كرده بودند. رسول خدا(ص) مشغول خطبه نماز بود. كاروانيان به منظور اعلام آمدن خود، طبل و دائره كوبيدند، مردم داخل مسجد، نماز و رسول خدا(ص) را رها نموده، به طرف كاروانيان متفرق شدند. اين آيه شريفه بدين مناسبت نازل شد. و بنا بر اين منظور از» لهو» همان استعمال طبل و دائره و ساير آلات طرب به منظور جمع شدن مردم است.

از این شأن نزول فهمیده می‌شود، وقتی این سه آیه نازل شد، قبل از این آیات نماز جمعه واجب بوده و پیامبر نماز جمعه می‌خوانده است. پس این آیات در مقام این نیست که بگوید نماز جمعه واجب است، زیرا از قبل واجب بوده است و آیات فقط می‌فرماید بنشینید و خطبه‌های پیامبر(ص) را گوش کنید.

بنابراین آیات فوق دلالتی بر وجوب نماز جمعه ندارد.

اقوال در مسئله: مرحوم صاحب وسائل فرموده است دویست روایت در باب وجوب نماز جمعه در زمان غیبت داریم که در آینده بررسی خواهیم نمود. اقوال در مسئله نیز چند صورت است:

یک قول این که کسی بگوید نماز جمعه در زمان غیبت و زمان حضور مطلقا واجب است و نیازی به حضور امام معصوم(علیهم السلام) یا نایب خاص یا مأذون از طرف امام معصوم(علیهم السلام) هم نیست و نماز جمعه مانند باقی نمازها واجب است.یک قول اینست که گفته شود شرط صحت نماز جمعه، امام معصوم(علیهم السلام) یا مأذون خاص از طرف امام معصوم(علیهم السلام) وجود داشته باشد. یعنی در زمان غیبت اصلا نماز جمعه واجب نیست.یک قول اینست که شرط وجوب نماز جمعه، امام معصوم(علیهم السلام) است. اما اگر کسی که از طرف امام مأذون است (نظریه ولایت فقیه) اگر نماز جمعه بخواند یا نایب تعیین کند نماز صحیح است (دون الوجوب).

یک قول اینست که شرط وجوب نماز جمعه حضور امام معصوم(علیهم السلام) است اما ائمه به شیعیان اذن داده‌اند اگر خطری در کار نبود، نماز جمعه اقامه شود.

طبیعی است که وقتی چهار قول در مسئله وجود دارد، دیگر اجماعی در کار نخواهد بود.

کلمات و فتاوی فقها: عبارات فقها را از کتاب جواهر جلد یازدهم نقل می‌نماییم. مرحوم صاحب جواهر می‌فرماید این از ضروریات مذهب شیعه است که اگر سلطان عادل (امام معصوم(علیهم السلام)) باشد نماز جمعه واجب است.

نظر شیخ طوسی در کتاب خلاف: «من شرط انعقاد الجمعة الإمام أو من يأمره الإمام بذلك من قاض أو أمير و نحو ذلك، و متى أقيمت بغير أمره لم تصح»[۴] شرط انعقاد جمعه اینست که امام معصوم(علیهم السلام) یا کسی که از طرف امام ماذون است وجود داشته باشد. اگر نماز جمعه بدون اجازه امام معصوم اقامه شود، صحیح نیست. پس شیخ طوسی معتقد است امام معصوم(علیهم السلام) شرط نماز جمعه است.

سپس صاحب جواهر می‌فرماید: «هي كما ترى صريحة في نفي العينية بدونهما، فلا يضر احتمالها الوجوب التخييري أو توقف المشروعية على ذلك»[۵] این کلام شیخ طوسی همان گونه که می‌بینید صریح است در این که اگر امام معصوم و نایب خاص نبود، نماز جمعه قطعا واجب عینی نیست. پس منافاتی ندارد که بگوییم واجب تخییری است.

سپس مرحوم صاحب جواهر از شیخ طوسی نقل نموده که وی در مبسوط فرموده است: «ففي المحكي عن مبسوطة أنه اشترط في أول الباب السلطان العادل أو من يأمره، ثم قال بعد ذلك: «و لا بأس أن يجتمع المؤمنون في زمان الغيبة بحيث لا ضرر عليهم فيصلون بخطبتين، فان لم يتمكنوا من الخطبة صلوا جماعة ظهرا أربع ركعات»‌» شرط نماز جمعه وجود سلطان عادل است و مراد از سلطان عادل امام معصوم است. و اشکالی ندارد مومنین در زمان غیبت اگر خطری برای آن‌ها نبود، با دو خطبه نماز بخوانند. اما اگر نمی‌توانند خطبه بخوانند، باید نماز ظهر بخوانند.

در کتاب نهایه شیخ طوسی هم آمده است: اگر شرایط نماز جمعه باشد، همه باید بروند مثلا یکی از شرایط نماز جمعه وجود امام معصوم یا حضور کسی است که امام او را برای نماز تعیین کرده است. در زمان غیبت هم اگر خطری ندارد مومنین می‌توانند نماز جمعه بخوانند.

[۱] جمعه/سوره۶۲، آیه۹.
[۲] جمعه/سوره۶۲، آیه۱۰.
[۳] جمعه/سوره۶۲، آیه۱۱.
[۴] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج۱۱، ص۱۵۱.
[۵] جواهر الكلام، النجفي الجواهري، الشيخ محمد حسن، ج۱۱، ص۱۵۱.