مباحث مطرح شده در این جلسه:

• اصاله البرائه
• ادله اخباریین بر وجوب احتیاط: روایات
• تبیین و بررسی روایات توقف در شبهات
• تبیین استدلال اخباریان به روایات توقف
• پاسخ اصولیان به استدلال اخباریان
• تحلیل مبنایی و پاسخ برگزیده به روایات توقف

اصاله البرائه

ادله اخباریین بر وجوب احتیاط: روایات

بحث درباره ادله اخباریین بر احتیاط بود. بخشی از این روایاتی که اخباریان به آن‌ها استناد کرده‌اند، روایاتی است که می‌گوید در شبهه توقف کنید. این دو یا سه روایتی که اکنون خوانده می‌شود، به لحاظ سندی معتبر است. برخلاف آنچه شیخ در رسائل و دیگران مانند میرزای نائینی و آیت‌ﷲ خویی گفته‌اند که تمامی ادله اخباریان ضعیف‌السند است؛ این‌ها ضعیف‌السند نیستند.

تبیین و بررسی روایات توقف در شبهات

حدیث اول: مقبوله عمر بن حنظله

مقبوله عمر بن حنظله که در بحث ولایت‌فقیه نیز مطرح می‌شود. انتهای این حدیث چنین است: «إِذَا کَانَ ذَلِکَ فَأَرْجِئْهُ حَتَّی تَلْقَی إِمَامَکَ فَإِنَّ الْوُقُوفَ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ خَیْرٌ مِنَ الاِقْتِحَامِ فِی الْهَلَکَاتِ». (وسائل الشیعه ج ۲۷ ص ۱۰۶ ابواب صفات القاضی باب ۹ ح ۱)

کلمه «أَرْجِئْهُ» از همان ریشه «مُرجئه» است؛ یعنی کسانی که می‌گویند عمل را به تأخیر بینداز و می‌گویند دل باید پاک باشد و عمل ضرورت ندارد. تا اینکه امام خود را ملاقات کنی. توقف در شبهه بهتر از آن است که انسان در مهلکه بیفتد. سند حدیث معتبر و مقبوله است؛ یعنی همگان آن را پذیرفته‌اند.

حدیث دوم: روایت جمیل بن دراج

«عَنْهُ عَنْ أَبِیهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ جَمِیلِ بْنِ دَرَّاجٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ عَلَیْهِ السَّلَامُ قَالَ: الْوُقُوفُ عِنْدَ الشُّبْهَةِ خَیْرٌ مِنَ الِاقْتِحَامِ فِی الْهَلَکَةِ». (وسائل الشیعه ج ۲۷ ص ۱۱۹ ابواب صفات القاضی باب ۹ ح ۳۵)

توقف در شبهه بهتر از وارد مهلکه شدن است. سند این حدیث نیز معتبر است.

حدیث سوم: حدیث نبوی در باب نکاح

وَ بِإِسْنَادِهِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی عَنْ هَارُونَ بْنِ مُسْلِمٍ عَنْ مَسْعَدَةَ بْنِ زِیَادٍ عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ آبَائِهِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ أَنَّ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ: لاَ تُجَامِعُوا فِی النِّکَاحِ عَلَی الشُّبْهَةِ (وَ قِفُوا عِنْدَ الشُّبْهَةِ) یَقُولُ إِذَا بَلَغَکَ أَنَّکَ قَدْ رَضَعْتَ مِنْ لَبَنِهَا وَ أَنَّهَا لَکَ مَحْرَمٌ وَ مَا أَشْبَهَ ذَلِکَ فَإِنَّ الْوُقُوفَ عِنْدَ الشُّبْهَةِ خَیْرٌ مِنَ الاِقْتِحَامِ فِی الْهَلَکَةِ. (وسائل الشیعه ج ۲۰ ص ۲۵۸ ابواب مقدمات النکاح و آدابه باب ۱۵۷ ح ۲)

این حدیث هم موثقه و معتبر است. وقتی کسی به شما می‌گوید که این خانم خواهر رضاعی شماست و از شیر او نوشیده‌اید و بر شما محرم است و ازدواج نیز حرام است، با او ازدواج نکنید.

سند این سه حدیث که نقل شد، معتبر است و می‌فرمایند توقف در شبهه بهتر از وارد شبهه شدن است.

تبیین استدلال اخباریان به روایات توقف

دلالت احادیث چنین است که اخباریان می‌گویند در شبهه تحریمیه و در شبهه حکمیه، نمی‌دانیم که آیا وارد شبهه شویم و برائت جاری کنیم یا احتیاط کنیم؟ این احادیث می‌فرمایند در شبهه تحریمیه و شبهه حکمیه، باید احتیاط و توقف کرد؛ یعنی برائت جاری نکنید.

پاسخ اصولیان به استدلال اخباریان

به این استدلال اخباری‌ها پاسخ داده شده است؛ شیخ و آخوند رضوان‌ﷲ‌علیهما با این احادیث این‌گونه برخورد می‌کنند که ادله برائت بر این ادله توقف، «ورود» دارند.

دیدگاه مرحوم آخوند خراسانی (خروج موضوعی شبهه)

آخوند می‌فرماید معنای این احادیث این است که هر جا شبهه دارید، توقف کنید. ادله برائت می‌گوید من آمده‌ام تا بگویم در آن موارد دیگر شبهه نیست و شارع ترخیص داده است؛ یعنی «رُفِعَ مَا لَا یَعْلَمُونَ» می‌گوید در اینجا اصلاً شبهه نیست. در اینجا شما علم دارید که هلاکتی در کار نیست؛ یعنی ایشان می‌فرماید ادله برائت می‌گوید در آنجایی که برائت جاری می‌شود، شبهه نداریم؛ درحالی‌که این حدیث می‌گوید هر جا شبهه دارید فلان کار را انجام دهید؛ پس موضوع آن‌ها متفاوت است. البته بحث ورود، طرفینی است؛ اگر یک‌طرفه بیان شود، همین است.

دیدگاه مرحوم شیخ انصاری (خروج موضوعی مهلکه)

شیخ انصاری رضوان‌ﷲ‌علیه نیز شبیه به این مطلب را می‌گوید، ولی به این صورت بیان نمی‌کند. ایشان می‌فرماید این روایات می‌گویند که در شبهه توقف کنید تا در هلاکت و مهلکه نیفتید؛ اما برائت می‌گوید با وجود من دیگر مهلکه نیست. آخوند می‌گفت آنجایی که برائت است، دیگر شبهه نیست؛ اما شیخ می‌گوید آنجایی که برائت است، دیگر مهلکه نیست. وقتی‌که «رُفِعَ مَا لَا یَعْلَمُونَ» جاری شد، می‌دانم که دیگر در اینجا هلاکتی نیست.

تحلیل مبنایی و پاسخ برگزیده به روایات توقف

دو راه‌حل دیگر غیر از فرمایش این بزرگان عرض می‌شود. قبلاً به این مطلب اشاره‌ای شده بود که «مسعده بن صدقه» با «مسعده بن زیاد» یک نفر هستند. در بعضی احادیث مسعده بن صدقه و در برخی جاها مسعده بن زیاد آمده است؛ این‌ها یک نفر هستند.

بررسی وثاقت و تعارض روایات مسعدة بن صدقه (مسعدة بن زیاد)

اگر این‌ها یک نفر باشند، این حدیثی که از پیامبر صلی‌ﷲ علیه و آله نقل شد مبنی بر اینکه در باب نکاح احتیاط کنید و با دختری که احتمال می‌دهید خواهر رضاعی باشد ازدواج نکنید، این روایت متعلق به مسعده بن زیاد است.

روایتی نیز قبلاً خوانده شده بود که روایت مسعده بن صدقه بود؛ همان‌که می‌فرماید اگر این نباشد دیگر سنگی روی سنگ بند نمی‌شود و بازار مختل می‌شود. آن حدیث نیز متعلق به همین مسعده بن صدقه بود. در آن حدیث نیز چنین بود؛ می‌گفت آیا احتمال نمی‌دهید این همسری که دارید خواهر رضاعی شما و حرام باشد؟ و فرمود که حلال است. ملاحظه کنید که یک نفر، یک حدیث نقل می‌کند و می‌گوید این همسری که دارید شاید خواهر رضاعی باشد و اشکالی ندارد، اما دوباره همین شخص حدیثی نقل کرده است که اشکال دارد و این زن را نگیر. هر دو روایت متعلق به یک نفر است؛ هم آن که می‌گوید این زن را نگیر و هم آن که می‌گوید این که گرفته‌ای اشکالی ندارد.

و این را نیز می‌دانیم که بحث ازدواج با این خانم، شبهه موضوعیه است. در شبهه موضوعیه نیز همگان، اعم از اخباری و اصولی، می‌گویند محل برائت است و کسی نمی‌گوید در اینجا احتیاط کنید. پس باید این احادیثی که می‌گویند احتیاط و توقف کنید، معنای دیگری داشته باشند. درباره اینکه معنایش این احادیث چیست، چند بار مطلبی اشاره شد و مسئله بسیار مهمی است و احتمالاً این احادیث می‌خواهد این را بگوید.

تمایز میان «قوت احتمال» و «قوت محتَمَل» در اجرای برائت

این مثال چند بار عرض شده است؛ اگر یک خودکار گم شده باشد و بدانیم کسی در این جمع آن را برداشته است، آیا جایز است یک نفر را دم در بگذارند تا جیب مردم را بگردد که چه کسی این خودکار را برداشته است؟ تفتیش حرام است. در اینجا که یک خودکار گم شده است چون خودکار اهمیتی ندارد، تفتیش حرام است؛ ولی مال مردم است، غصب و سرقت است و حرام است؛ اما حرام نیز هست که جیب مردم را بگردند؛ حتی اگر احتمال سرقت در یک نفر زیاد نیز باشد؛ یعنی اگر نودوپنج درصد احتمال می‌دهید که این آقا دزدیده است، بازهم حق ندارید جیب او را بگردید.

ولی اگر یک درصد احتمال می‌دهید که این آقا سلاح یا بمب دارد؛ جایز است جیب همه را بگردید. این احادیث می‌خواهند این را بگویند؛ میان قوت محتَمَل و قوت احتمال تفاوت بگذارید. یک‌وقت می‌گوییم احتمال ضعیف یا احتمال قوی؛ معنایش که روشن است. مثلاً یک‌وقت می‌گوییم ده درصد شاید این شخص دزدی کرده باشد، یک‌وقت می‌گوییم نود درصد شاید این دزدی کرده باشد؛ این را می‌گویند احتمال قوی یا ضعیف. بحث برائت و احتیاط که محل بحث ماست، درباره «احتمال» است؛ یعنی آنجایی که احتمال می‌دهم این حرام است یا احتمال می‌دهم حلال است. پس بحث ما درباره احتمال حرمت، احتمال ضعیف یا احتمال قوی است.

اما آنجایی که بحث سلاح و خودکار است، بحث احتمال نیست، بلکه بحث «محتَمَل» است. محتَمَل در مورد خودکار چیست؟ یک خودکار پنج ریال می‌ارزد؛ پس محتمل ضعیف است اما در سلاح، محتَمَل قوی است. در مورد سلاح یا بمب، چون محتمل قوی است، حتی احتمال ضعیف نیز منجز تکلیف است؛ یعنی به یک درصد آن نیز باید توجه کنید؛ اما خودکار چون محتمل ضعیف است، به احتمال قوی آن نیز کار نداشته باشید.

نتیجه‌گیری و خروج روایات توقف از محل بحث برائت

بحث ما در برائت درباره احتمال تکلیف است، نه محتَمَل؛ اما این احادیثی که خوانده شد، محتَمَل‌ها را می‌گویند، چون بحث نکاح بود و در نکاح، محتمل قوی است، یا در اختلال بازار، محتمل قوی است. پس بحث روایات راجع به توقف در شبهه، این است که هر وقت محتمل قوی بود، احتیاط کنید. بحث ما این است که آیا هر جا احتمال قوی بود احتیاط بکنید یا نه؟ احتیاط نمی‌خواهد. پس کلاً این روایات از بحث خارج است.